پروژه مسجد فرح آباد
کیوریتور: محمد رضایی کلانتری
پروژه های "آب انبار نو" و "مسجد فرح آباد" که هردو از اماکن قدمی شهر ساری هستند، در راستای یاداوری و جلوگیری از ازبین رفتن حافظه شهری شروع شد. این اماکن که جزو بناهای مهم شهر به حساب می آیند رو به فراموشی و حتی تخریب (آب انبار نو) هستند.
در این پروژه ها در ابتدا پلان معماری، اسناد مربوطه، تاریخچه کتبی و شفاهی جمع آوری و تدوین می شود، سپس توضیحاتی از منظر شهرسازی، جامعشناسی، معماری و هنری توسط متخصصان نوشته و توضیح داده می شود. این اطلاعات تدوین شده و به هنرمند یا هنرمندانی برای تولید اثر در این مکان ها داده می شود. هنرمند یا هنرمندان پس از بازدید و بررسی به تولید اثر می پردازند. این آثار با دعوت از مردم و انتشار ویدئو برای عموم به اشتراک گذاشته می شود.
در قدم اول از رسانه صوتی استفاده شده است. این پروژه در جریان است و امیدوار است به تجربه های گوناگونی با رسانه ها و هنرمندان دیگری بپردازد.

 

مسجد فرح آباد ساری

گرداوری و  تنظیم : احسان قربانی

در فاصله ي21  كيلومتري ساحل از درياي مازندران در مسير راه اصلي ساري به ساحل خزرآباد بناي مسجد عظيمي با ديوارهاي آجري مرتفع و دو برج و يك پل از مجموعه اي متعلق به دوران صفوي وجود دارد كه بقاياي بندر قديمي فرح آباد است مدارك تاريخي و سفرنامه ها از وجود يك بندر آباد و پر رونق در فرح آباد حكايت مي كند بطوري كه شهر ساري در آن زمان از بركت و رونق آن بعد از سال ها روبه آبادي رفت. اين بندر در رابطه با تاسيسات كاخ ها و باغ ها و تفريگاه هاي پادشاهان صفوي در ردیف اشرف (بهشهر) و عباس آباد قرار داشته و وجود كاخ و ساير عناصر مجموعه حكايت از آن دارد كه در مواقع مناسب شاهان صفوي مخصوصاً شاه عباس در اين محل اقامت مي كرده است .موقعيت طبيعي فرح آباد در حال حاضر عبارت است از يك روستاي بزرگ از حاشيه ي رودخانه تجن كه از رودهاي پرآب مازندران مي باشد بنا شده است اين رود از ارتفاعاتي كه آباد است سرچشمه ميگيرد در هشتاد كيلومتري جنوب ساري از كوهستان جاري ميشود و پس از طي مسيري 120 كيلومتري در حوالي فرح آباد به درياي مازندران مي ريزد. همه ي آثار سطحي موجود در فرح آباد در يك طرف اين رودخانه قرار دارد و در طرف ديگر جلگه ي وسيعي است كه فعلاً اراضي آن زير كشت است، يك پل معماری  دوران صفوي كه دو پايه آن سرپا و بقيه متلاشي شده است راه ارتباط جلگه را با بناهاي مجموعه برقرار كرده است . فرح آباد در روزگار آبادي رقيب تاسيسات تفريحي اشرف بوده است و گويا شاه عباس يك سال در ميان به اين منطقه مي آمده و در آن سكونت مي كرده است. جاذبه هاي اساسي محل كه عبارت است از چشمه هاي پرآب و رودخانه ها و باغ هاي سرسبز با درختان سرو و طبيعت جنگلي و هواي مناسب در چند ماه از سال براي حاشيه نشينان كوير كشش زيادي داشته است . به نظر مي رسيد كه در فرح آباد هم مانند بهشهر به قايق نشستن و شكار پرندگان و پذيرايي براي مهمانان و سفرا ، استراحت در كاخ ها و بالاخره اداره امور مملكتي و احتمالاً احساس يك نوع امنيت در پشت كوه البرز در مواقع حساس از عملكردهاي مهم بوده است. مواضع تدافعي و دامنه هاي  شمالي البرز از دير زمان مورد توجه بوده و در دوره ي صفوي هم اهميت خود را حفظ كرده از نظر ارتباطات شاهراهي سنگ فرشي كه مازندران و گيلان را به سمت هاي مركزي ايران متصل مي كرد از طريق بندر فرح آباد و قره طغان به اشرف مي رسيد .
طرح شهرسازي اين بندر طرحي آگاهانه و پيش بيني شده بود و احتمالاً عناصر شهرسازي اصفهان و هسته هاي اصلي طرح هاي دوره ي صفوي در آن به کار رفته است. ولي سعي براين بوده كه كلاً مسائل تكنيكي مخصوصاً تدابير حفاظتي از جهت مقاومت در برابر عوامل جوي و رطوبت در آن رعايت شود و همچنين در بيشتر مواقع امكانات محل و وضع طبيعي اطراف به شدت فضاهاي معماري را تحت تاثير قرار داده تا آنجا كه بسياري از بناهاي اين دوره متناسب با جغرافیای طبيعي ساخته شده اند.
مسجد فرح آباد از ساخته هاي دوران شاه عباس در اوايل قرن یازدهم هجري يكي از مساجد ساخته شده به سبك و سياق معماري اصفهان و داراي تمامي استاندارد هاي رايج در ساخت ابنيه مساجد اين دوره از تاريخ معماري ايران مي باشد .
مسجد فرح آباد محصور در زميني مستطيل شكل به ابعاد 75×65 متر داراي فرم چهارطاقي ايواني است و ورودي مسجد در ضلع شمالي است. نماي ورودي را سلسله اي از طاقها و يك سردر ورودي تشكيل مي داده است كه پوشش داخلي آن مقرنس گچي است. نماي سردر ورودي مزين به كاشي ها بوده است كه نمونه هايي ازآن ضمن خاكبرداري قسمت ورودي بدست آمده يك كتيبه سنگي مربوط به دوره ي قاجار نيز هنگام خاكبرداري ورودي پيدا شده كه نوشته هاي آن بشدت محو شده ولي قرائن نشان مي دهد كه اين كتيبه از نوع فرم هايي است كه معمولاً در مسجدهاي جامع شهرها براي آگاهي عموم نصب ميشده است. مسجد داراي دو مناره بوده است و مصالح ساختماني آن عبارت است از آجرهاي 5×25×25 و 26×26×26 و ملات ساروج. بام ها عموماً دو پوشه بوده و سفال هايي نيز روي بام برروي يك قشر30 سانتي متري خاك قرار دارد، كاشي هاي نقش دار بدست آمده مسجد با طرح ها و رنگ هاي پخته و جاافتاده همگي نمودار تزيين هاي خارجي شباهنگ اين مسجد در اواخر دوره ي قاجار که هنوز سرپا و مورد استفاده بوده را نشان می دهد.

ديگر اطلاعات مكتوب مولف عالم آراي عباسي به احداث عمارات فرح آباد در سال 1025 اشاره كرده و نوشته است كه نام قديم فرح آباد طاهان بود و چون شاه عباس آن نقطه را مناسب ايجاد شهر ديد  دستور داد آنجا دولت خانه و عمارات عاليه و نيز بازار و حمام و مسجد و كاروان سرا بسازند و خود آن خطه را فرح آباد نام نهاد. به نوشته منوچهر ستوده فريزر در سال 1822 ميلادي / 1300 هجري قمري از فرح آباد ديدن كرده و در سفرنامه ي خود آورده است كه شهر فرح آباد روبه خرابي رفته و اكنون دهكده كوچكي است كه بي توجهي و رطوبت زياد و رشد گياهان افتخارات آنرا ازبين برده است . او در ضمن توصيفي مفصل از بناي مسجد افزوده است كه تمام قسمت هاي بنا از آجر و ساروج ساخته و با آهك بندكشي شده است اما اطاق ها در چند نقطه فرو ريخته و قسمت هاي ديگر در حال خرابي است. ستوده نيز در توصيف اين مسجد آورده است كه بناهاي ضلع شمالي بيش تر به كاروان سرا شباهت دارد احتمالاً اين قسمت محل استراحت مسافران نيز بوده است.

 

درباره معماری و فضای مسجد فرح‌آباد ساری
احسان قربانی


انسان سنتی در دنیای پر از معنا زندگی می کند. معماری سنتی، به خصوص معماری معابد و به ویژه مساجد، تصویری است از جهان یا انسان در ابعاد جهانی اش. بدن انسان معبدی است که روح درون آن به سر می برد، درست مانند جهان که همان روح زنده اش می کند. مسجد نیز خانه خداست، ساختمانی که انسان باید درون آن حضور الهی را احساس کند و از فوران فیضی که از روح سرچشمه می گیرد بهره مند شود. مسجد در میان نقایص و عیب های آن چه آفریده ی انسان است و در محیطی که او برای خود ساخته است، تازه گی، آرامش و هماهنگی با طبیعت بکر را از جانب خدا مهیا می کند و عمیق ترین آیات الهی را فراهم می آورد. بنابراین مسجد باید چنان کار خدا باشد، باید انسان را به یاد پروردگار بی اندازد. معماری حیاتی ترین و جامع ترین هنر است و بناربراین در هنرها موقعیت محوری دارد. معماری نمایش دهنده ی گوناگونی ابزارها و تعدد حالات رسیدن به وحدت است.
مبنای درک معماری سنتی اسلامی، که عملاً اصول معماری مقدس را از مسجد به تمام واحدهای دیگر معماری و دست آخر به طراحی شهرک و شهر بسط می دهد، رابطه ی موجود بین جهان، انسان به مفهوم سنتی آدم و معماری است. این رابطه ضمناً به واسطه ی اصل الهی که منبع تمام این حقایق است حفظ شده و ریشه در آن دارد. از دیدگاه سنتی می توان گفت انسان و جهان خود نمونه هایی از «هنر مقدس» هستند. انسان، جهان و معماری مقدس  از بابت حقیقت هستی شناسانه شان کاملاً به امر الهی وابسطه اند. دیدگاه توحیدی سنت نه تنها تمایت معماری بلکه تمام مولفه هایی که در کنار هم فورم معماری را پدید می آورند از قبیل فضا، شکل، نور، رنگ، صوت و ماده را در بر می گیرد.
در معماری اسلامی فضا به هیچ وجه از فورم جدا نمی شود، بنابراین آن چه چارچوبی به وجود می آورد که فورم ها را درون آن مستقر می شوند تجسد فضای انتزاعی اقلیدسی نیست. کیفیت فضا را فورم هایی که درونش هستند تعیین می کنند. مرکز مقدس قطبی است برای فضای حول خود، همان گونه که شهر مقدس مکه - که در اسلام نقطه ای زمینی است بر محوری که بهشت و زمین را به هم متصل می کند و از این رو خود مرکز زمین است - قطبی است برای آیین عبادات متعالی روزانه ی اسلامی و اساساً مساجد در تقدیس آن ساخته می شوند، به خودی خود تمام فضا را قطب بندی می کند و حتی به شکل عملی بر ساخت شهرها تاثیر می گذارد.
مفهوم، فضای واجد کیفیت معماری را تنظیم می کند و ابزار لازم را برای دستیابی معماری سنتی به وحدت مهیا می کند تا ساختمان و شهری خلق شود که به انسان کمک می کند حرکت روزانه اش را درون مرکز یکی کند. فضایی که در معماری سنتی پدید می آید یا به دنبال تحقق این مرکز به صورت مستقیم است و یا به صورت غیر مستقیم بر آن دلالت دارد.
در معماری مدرن غرب بنا درون فضایی قرار می گیرد و فضا به وسیله خطوط بیرونی فورم های مادی درون آن تعریف می شود. در بخش اعظم معماری اسلامی فضا به وسیله ی سطوح داخلی فورم های مادی از این فورم ها بریده می شود، دیوارهای باغ یا هلال تاق ها و کمان های بازار هستند که فضای درون شهر سنتی یا مسجد یا خانه ای که انسان سنتی در آن زندگی می کند و نفس می کشد را تعیین می کنند. فضا به شکلی بریده می شود که حاصل ترکیب و یکپارچه گی جنبه های مختلف زندگی باشد. جهت گیری فضا، قطب بندی کیفی آن و رابطه ی موجود بین فضا و فورم، مؤلفه های اساسی معماری سنتی اسلامی و کلید حل معماری، درک اصول آن هستند.
مفهوم مکان از ظرف(جسم) و مظروف(روح) تشکیل شده است. مکان وجود محسوس و ملموسی ندارد، اما در ذهن بیننده ای که به صورت «مظروف» در محدوده ی مرزها درک می کند وجود دارد. تورفتگی حجره ی درون دیوار مسجد این فضا را به سمت مرکز زمین، مکه می گرداند. محل تلاقی آسمان و زمین و از این رو محلی که دست آخر، به شکلی نمادین، به منشاء عقل عالم وجود ختم می شود. وقتی جنبه های کیفی فضا آشکار شد، بلافاصله موارد استفاده ی کمی آن ها خود را نشان می دهد. بنابراین مفهوم مثبت و حیاتی فضا تمام مخلوقات معماری را خلق می کند. این مفهوم - که فضا، نه شکل، باید در ایجاد فورم ها هدایت کننده باشد - از مفاهیم مهم در درک معماری سنتی ایرانی اسلامی است.

 

همکاران  پروژه


اجر: سهراب معتبر و لیونی روسلر | تصویربردار: زهرا محمد‌نژاد | عکاس: امیر ابراهیمی 
باتشکر از: جواد حسن‌جانی | احسان قربانی | حبیب دانشور | شروین باوند


۲۰۱۸ پروژه‌های ازدار